Verbetering, transformatie, transitie

Botanischer Garten
Universität Zürich

De grote vreugde van de verkiezingsuitslag van de Europese verkiezingen is inmiddels gewenning geworden. De werkelijkheid: 3 zetels voor het CDA en ruim 2.300 voorkeursstemmen voor mij. En er is een vervolg op deze verkiezingen; tijdens de EU-top in Brussel is bekend geworden dat Ursula von der Leyen hoogstwaarschijnlijk aanblijft als voorzitter van de Europese Commissie, de Portugese sociaaldemocratische oud-premier António Costa wordt voorzitter van de Europese Raad, premier Kaja Kallas van Estland wordt de EU-buitenlandchef en de voorzitter van het Europees Parlement, de Maltese Roberta Metsola, mag opgaan voor haar tweede termijn.

In between - in de tussentijd

• Het Nederlands elftal is - met de hakken over de sloot - de groepsfase door. Vanaf 29 juni volgt de knock-out-fase op het Europees kampioenschap voetbal in Duitsland; en wacht Roemenië op dinsdagavond.
• De verkiezingen voor het Europees Parlement 2024, op 6 juni, liggen al weer ruim 3 weken achter ons. En de eerste bijeenkomst van het nieuw gekozen Europees Parlement is over een kleine 3 weken; op 16 juli 2024. 
• Extreem rechts laat zich steeds nadrukkelijker horen en zien; nu ook weer met de aanstaande verkiezingen in Frankrijk en Verenigd Koninkrijk. Maar ook extreem links vraagt aandacht met ongekende acties als het bezetten van universiteiten en snelwegen.
• De laatste ministerraad van het kabinet Rutte 4 is op vrijdag 28 juni jl. geweest. En aanstaande dinsdag 2 juli staat naar verwachting het kabinet Wilders/Schoof op het bordes. 
• Wij zijn goed en zij niet. Sociale media creëren een 'wij-zij'-omgeving: een 'perfecte' voorwaarde voor polarisatie door collectieve identiteitsvorming.

Drie ordes van veranderen

Eerst een uitstapje naar de wetenschap. In de veranderkunde wordt onderscheid gemaakt in drie ordes van veranderen: 

1. De eerste orde (single loop learning) gaat het om verbetering van het bestaande. De opgave daarbij is: de prestaties - binnen bestaande systemen - verbeteren, versnellen of efficiënter maken. In organisaties is dat de ‘running business’ verbeteren; de organisatie beter laten presteren, versnellen en/of het efficiënter en effectiever aanpakken.
2. De tweede orde (double loop learning) gaat het om een transformatie: niet sneller of slimmer, maar écht anders. Bij een organisatie gaat het vaak om nieuwe werkwijzen of het ontwikkelen van proposities; het moet integraal anders en het gedrag van medewerkers, zelfs de cultuur moet worden veranderd. Deze optimalisatie vindt plaats binnen de grenzen van een bestaand systeem.
3. De derde orde gaat het om transitie; een diepgaande, fundamentele systeemverandering waarbij burgers, organisaties en instituties het systeem gezamenlijk in beweging brengen. De essentie van transitie is het loslaten en afbreken van het oude systeem en dit anders opbouwen. In organisaties wordt innovatie vaak apart - los van budgetten en hiërarchie - gezet.

Eerste orde - drie voorbeelden

Bij de eerste twee voorbeelden gaat het om een verandering binnen een bestaand systeem. En ik ga ervan uit - zeker bij het Nederlands elftal - dat het om een verbetering gaat. 

Het derde voorbeeld is al een twijfelgeval; het lijkt van de eerste orde, maar is sowieso geen verbetering. 

Tweede orde - vierde voorbeeld

Bij het vierde voorbeeld gaat over een overgang van een middenkabinet naar een eng-rechts-kabinet, waarbij normaal wordt gemaakt wat niet normaal is. Het gaat echt anders (worden). Duidelijk een transformatie:

• Inhoudelijk als het gaat om het ongedaan maken van de spreidingswet, het niet meedoen met het Europees asiel- en migratiebeleid, 130 km per uur, toch geen verplichting warmtepomp, verplaatsing van de ambassade naar Jeruzalem en het verminderen van ontwikkelingssamenwerking. 
• Bemensing; met ministers die zich strijdig hebben gedragen met belangrijke waarden en het democratisch ethos. Als lid van de oppositie hebben meerdere aspirant ministers en staatssecretarissen gezegd wat ze vinden. In het kabinet kan je dan die dingen niet zeggen, maar je vindt het nog steeds. Denk ik. Dat is het enge. En daarnaast: die ijskast van Wilders staat inmiddels wagenwijd open.

Derde orde - vijfde voorbeeld

Door populisme neemt polarisatie in onze samenleving sterk toe. Ongezonde meningsverschillen en onenigheid zorgen voor een toenemende kloof tussen (uitersten van) politieke ideeën. Het is trouwens niet zo dat dit komt door filterbubbels op social media. Het blijkt dat er door sociale media juist meer interactie is met politieke tegenstanders dan in ons offline leven. Dat staat haaks op het idee dat we op sociale media enkel gelijkgestemden tegenkomen. Contact met mensen aan de andere kant van het politieke spectrum leidt tot nog meer vasthouden aan de eigen mening. We begrijpen elkaar steeds minder en gaan steeds meer geloven in onze eigen ideeën.

Geen meningsverschil, maar gevoel van afkeer

Maar polarisatie blijft niet alleen bij meningsverschillen; het leidt steeds meer tot toenemende gevoelens van verschil en afkeer. Onderzoeker Petter Törnberg van de UvA: "In hoeverre vind ik andersdenkenden nog aardig? Wil ik nog vrienden zijn? Of wil ik nog dat mijn dochter trouwt met een politiek andersdenkende?" We zagen het al in het buitenland waarbij er door Amerikaanse buren niet meer over Trump-Biden werd gesproken of 'brexit' een verboden gespreksonderwerp was tijdens een Brits kerstdiner.

Transitie

Wat we nodig hebben is een diepgaande, fundamentele systeemverandering waarbij wij het systeem gezamenlijk in beweging zetten. De polarisatie van een sterk 'wij-zij'-gevoel moet plaats maken voor het gevoel van samen. We hebben een grondige transitie nodig van hoe wij samenleven.

Doe jij mee?